Ekipmanlardaki ATEX kodlarından ne anlamalıyız?

ekipmanlardaki-atex-kodlarindan-ne-anlamaliyiz

Ekipmanlardaki ATEX kodlarından ne anlamalıyız?

Yanıcı patlayıcı malzemeler içeren bir ortam için yeni bir ekipman tedarik etmek istiyorsunuz ya da elinizdeki bir ekipmanı farklı bir bölgede kullanmanız gerekiyor. Ekipman tedarikçinize hangi bilgileri vermeniz gerektiğini bilmiyorsanız ya da elinizdeki ekipmanın kullanılacağı yeni ortam için uygun olup olmadığından emin değilseniz bu yazımızı okuyarak sorularınıza cevap bulabilirsiniz.

Bu yazımızda ATEX’in ne olduğunu anlatmayacağımızı belirtmek isterim. Eğer ATEX hakkında temel bir bilginiz yoksa 10 Soruda Pratik ATEX kılavuzunu buradan ücretsiz olarak indirebilirsiniz.

Ex-proof ekipmanların üzerinde göreceğiniz ATEX kodları gerçekten kafa karıştırıcı görünebilir. Aslında konunun göründüğü kadar karmaşık olmadığını bu yazıyı okuduğunuzda anlayacaksınız.

Tedarik edeceğiniz ya da elinizdeki bir ekipmanın üzerinde göreceğiniz ATEX etiketlerini patlayıcı ortam türüne göre gaz ve toz olmak üzere temel olarak iki gruba ayırabiliriz. Yazının başında gördüğünüz örnek etiketlerden, üstteki gaz ortamlar için ve alttaki toz ortamlar içindir. Ortam türleri farklı olsa da ikisinde de etiketi oluşturan bileşenler ortaktır. Önce etiketi oluşturan bu bileşenleri kısaca anlatıp daha sonra örnek durumları değerlendireceğiz. İlk kısmı sıkıcı olmaması için mümkün olduğunca kısa tuttuk, örneklere geçmeden önce göz gezdirmenizi tavsiye ederiz.

  1. CE Sembolü: Ekipmanın Avrupa Birliği uyumluluğu olduğunu gösteren semboldür. CE uygunluğu olmayan bir ekipman doğal olarak ATEX sertifikası alamaz.
  2. Onaylayan Kuruluş Kimlik Numarası: Ekipmanı sertifikalandıran kuruluşu tanımlayan bir kimlik numarasıdır.
  3. ATEX Sembolü: Ekipmanın ATEX özelliği olduğunu ifade eden semboldür.
  4. Ekipman Grubu: Eğer ekipman maden endüstrisinde kullanılacaksa bu bileşenin değeri “I” olmalıdır. Yüzeydeki endüstrilerde kullanılan ekipmanlar içinse bu bileşen “II” değerini alır.
  5. Ekipman Kategorisi: Ekipmanın hangi “Zone” içinde kullanılacağına göre değeri değişir. Zone hakkında kısaca şunları bilmelisiniz:
    Gazlar için;
    Zone 0: Patlayıcı gazın sürekli ve uzun sürelerde ya da sıklıkla bulunduğu ortamlar
    Zone 1: Patlayıcı gazın oluşma ihtimalinin bulunduğu ortamlar
    Zone 2: Patlayıcı gazın nadiren ya da kısa süreli olarak bulunduğu ortamlar
    Tozlar için;
    Zone 20: Patlayıcı tozun sürekli ve uzun sürelerde ya da sıklıkla bulunduğu ortamlar
    Zone 21: Patlayıcı tozun oluşma ihtimalinin bulunduğu ortamlar
    Zone 22: Patlayıcı tozun nadiren ya da kısa süreli olarak bulunduğu ortamlarBuna göre ekipman kategorilerini Zone bölgelerine göre şu şekilde gruplandırabiliriz:
    1G: Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 ortamların hepsinde kullanılabilir.
    2G: Zone 0 ve Zone 1 ortamların ikisinde de kullanılabilir.
    3G: Sadece Zone 2 ortamlarda kullanılabilir.
    1D: Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 ortamların hepsinde kullanılabilir.
    2D: Zone 20 ve Zone 21 ortamların ikisinde de kullanılabilir.
    3D: Sadece Zone 22 ortamlarda kullanılabilir.
  6. Ex-proof İşareti: Ekipmanın ex-proof özelliği olduğunu ifade eden işarettir, koruma tipiyle birlikte kullanılır.
  7. Koruma Tipi: Zone sınıflandırmasına bağlı olarak farklı tipte koruma şekilleri mevcuttur. Koruma tipleri, ifade ettikleri ve kullanılabileceği Zone sınıfları şu şekildedir:
    Ex d: Alev sızdırmaz kapatma; Zone 1 ve Zone 2
    Ex e: Artırılmış güvenlik; Zone 1 ve Zone 2
    Ex i: Düşük akım/voltaj ile kendinden güvenli (gazlar için); ia (Zone 0, Zone, 1, Zone 2) , ib (Zone, 1, Zone 2), ic (Zone 2)
    Ex iD: Düşük akım/voltaj ile kendinden güvenli (tozlar için); iaD (Zone 20, Zone, 21, Zone 22) , ibD (Zone, 21, Zone 22), icD (Zone 22)
    Ex p: Pozitif basınçlandırılmış cihaz (gazlar için); Zone 1 ve Zone 2
    Ex pD: Pozitif basınçlandırılmış cihaz (tozlar için); Zone 21 ve Zone 22
    Ex m: Enkapsüle (gazlar için); Zone 0, Zone 1 ve Zone 2
    Ex mD: Enkapsüle (tozlar için); Zone 20, Zone 21 ve Zone 22
    Ex o: Yağa daldırma; Zone 1 ve Zone 2
    Ex q: Toz doldurma;  Zone 1 ve Zone 2
    Ex n: Kıvılcım çıkartmaz ; Zone 2
    Ex t: Toz patlama korumalı; ta (Zone 20, Zone, 21, Zone 22) , tb (Zone, 21, Zone 22), tc (Zone 22)
  8. Patlama Grubu: Ortamda bulunan patlayıcı malzemenin cinsine göre belirlenir. Aşağıda belirtilen maddeler örnek olarak verilmiştir.Gazlar için;
    IIA gaz örnekleri: Amonyak, metan, etan, propan, etanol, siklo-hekzan, n-bütan, petrol, dizel yakıtı, fule oil, n-hekzan, asetaldehit
    IIB gaz örnekleri : Hava gazı, akrilik nitril, etilen, etilen oksit, etil glikol, etil eter
    IIC gaz örnekleri: Hidrojen, asetilen, karbon disülfit
    IIB patlama grubuna sahip ekipmanlar IIA gazlarına karşı da koruma sağlar. IIC patlama grubuna sahip ekipmanlar IIA ve IIB gazlarına karşı da koruma sağlar.Tozlar için;
    IIIA toz örnekleri: yanıcı fiberler
    IIIB toz örnekleri : iletken olmayan tozlar
    IIIC toz örnekleri: iletken olan tozlar
    IIIB patlama grubuna sahip ekipmanlar IIIA tozlarına karşı da koruma sağlar. IIIC patlama grubuna sahip ekipmanlar IIIA ve IIIB tozlarına karşı da koruma sağlar.
  9. Sıcaklık Sınıfı: Ekipmanda oluşabilecek maksimum yüzey sıcaklığını belirtir. Yanıcı patlayıcı malzemenin kendiliğinden alev alma riski için bu sınıf çok önemlidir.Gazlar için;
    T1: <450 °C
    T2: <300 °C
    T3: <200 °C
    T4: <135 °C
    T5: <100 °C
    T6: <85 °C
    Tozlar için maksimum yüzey sıcaklık değeri direkt olarak yazılır, örneğin T80°C gibi.
  10. Ekipman Koruma Seviyesi: 
    Ga: Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 ortamların hepsinde kullanılabilir.
    Gb: Zone 0 ve Zone 1 ortamların ikisinde de kullanılabilir.
    Gc: Sadece Zone 2 ortamlarda kullanılabilir.
    Da: Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 ortamların hepsinde kullanılabilir.
    Db: Zone 20 ve Zone 21 ortamların ikisinde de kullanılabilir.
    Dc: Sadece Zone 22 ortamlarda kullanılabilir.

Örnek 1
Yanıcı patlayıcı bir ortamda kullanmak üzere bir elektrik motoru almak istiyorsunuz. Şu 5 soruya cevap verdiğiniz takdirde uygun ATEX kodunu tedarikçiniz belirleyebilmelidir:

  1. Yanıcı patlayıcı malzeme maden de mi kullanılacaktır yoksa yer üstü tesisinde mi?
  2. Yanıcı patlayıcı malzeme gaz mıdır yoksa toz mu?
  3. Ortamın Zone sınıfı nedir?
  4. Yanıcı patlayıcı malzeme hangi patlama grubunda yer alıyor?
  5. Ekipmanın çıkabileceği maksimum sıcaklık nedir?

Bu örneğimizde elektrik motorunun Etil Glikol buharı içeren bir yer üstü tesisinde kullanılacağını varsayıyoruz. Motorun kullanılacağı alanın Zone 1 olduğunu öngörüyoruz. Bu durumda sorularımızın cevaplarına göre:

  1. Yanıcı patlayıcı malzeme yer üstü tesisinde kullanılacağı için Ekipman Grubu II’dir.
  2. Yanıcı patlayıcı malzeme gaz olduğu için ve ortamın Zone sınıfı Zone 1 olduğu için Ekipman Kategorisi 2G veya 1G olması uygundur.
  3. Ortamın Zone sınıfı Zone 1 olduğu için Ex d, Ex e, Ex ia, Ex ib, Ex p, Ex m, Ex o ve Ex q Koruma Tiplerinden herhangi biri kullanılabilir. (Pratikte elektrik motorlarında Ex d veya Ex e tipi koruma uygulanır.)
  4. Etil Glikol, IIB patlama grubunda yer alır. Dolayısıyla IIB veya IIC Patlama Grubuna sahip bir ekipman uygundur.
  5. Etil Glikol’ün kendiliğinden alev alma sıcaklığı 427 °C’dir. Dolayısıyla elektrik motorunun yüzey sıcaklığı 427 °C üstüne çıkmamalıdır. Bu durumda T1, T2, T3, T4, T5, veya T6 sıcaklık sınıflarından herhangi biri uygundur.

Bu ekipman için olası bir ATEX etiketi şu şekildedir: II 2G Ex d IIB T3 Gb. Dikkat ederseniz koruma tipini tedarikçiye belirtmedik çünkü koruma tipi Zone sınıfına göre belirlendi. Fakat burada inisiyatif kullanarak Ex d koruma yerine Ex e’yi tercih edebiliriz çünkü d tipi koruma e tipi korumaya göre daha kaba ve büyük bir tasarıma sahiptir.

Örnek 2

Elimizdeki bir elektronik teraziyi farklı bir üretim alanına kaydırmak istiyoruz. Ekipmanın üzerinden okuduğumuz ATEX kodu şu şekilde: II 3D Ex icD IIIB T80°C Dc

Ekipmanın eskiden kullanıldığı ortamda iletken olmayan tozlar vardı fakat yeni ortamda iletken tozlar bulunacak. Ayrıca ekipmanın yeni alanda kullanılacağı bölge Zone 21 olarak belirlenmiş. İletken tozların kendiliğinden alev alma sıcaklığı 80 °C üzerinde kalıyor. Tespitler şu şekildedir:

  1. Ekipman yer üstü tesisinde olacağı için Ekipman Grubu uygundur (II).
  2. Ekipmanın yeni yeri Zone 21 olduğu için ekipman kategorisi uygun değildir (3D).
  3. Ekipmanın yeni yeri Zone 21 olduğu için koruma tipi uygun değildir (Ex icD).
  4. İletken tozların patlama grubu IIIC olduğu için IIIB patlama grubu uygun değildir.
  5. İletken tozların verilerine göre sıcaklık sınıfı uygundur.

Tespitlerimizdeki en az bir uygunsuzluk dahi ekipmanın yeni ortam için uygun olmadığını gösterir.